Kozek: Zielone zamówienia publiczne wymagają wyobraźni

Troska o środowisko nie musi kończyć się znaczącym wzrostem kosztów dla samorządów. Może za to być okazją do wypromowania się jako odpowiedzialna instytucja publiczna, troszcząca się o jakość życia w lokalnej społeczności.

Kupuj OdpowiedzialnieW upowszechnianie wiedzy na temat wykorzystywania zamówień publicznych do budowy bardziej zielonego miasta czy regionu zaangażowała się m.in. Fundacja Kupuj Odpowiedzialnie. W serii poświęconych przetargom broszur znalazło się miejsce dla raportu, prezentującego modelowe rozwiązania z zakresu troski o środowisko.

W „Analizie: Zrównoważonych zamówieniach publicznych w praktyce” roi się od pozytywnych przykładów z najróżniejszych zakątków Europy. Przykładów zarówno wyglądających na przyziemne, jak i niezwykle ambitnych, pokazujących prawdziwe przywództwo zaangażowanych w ich wdrażanie samorządów.

Energia z natury

Jednym z nich jest Brandenburgia. Graniczący z Polską niemiecki land postawił sobie za cel czerpanie 100% energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych (OZE) do roku 2030. OZE miałyby również zaspokajać 39% zapotrzebowania na ciepło i dostarczać 8% energii, potrzebnej w sektorze transportowym.

Cel? Zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych, ale również stworzenie nowych miejsc pracy. To szczególnie ważne w landzie, który był częścią NRD i w którym poziom życia nadal odbiega od tego, znanego mieszkańcom zachodu i południa kraju. To również obszar, na którym znajdziemy szereg odkrywkowych kopalni węgla brunatnego – paliwa kopalnego, mającego wyjątkowo negatywny wpływ na środowisko.

W jaki sposób władze regionu chcą zmierzyć się z zastaną sytuacją? Jeszcze w roku 2008 podjęły decyzję o tym, by połowa energii wykorzystywanej przez sektor publiczny czerpana była ze źródeł odnawialnych. W 3 lata później poprzeczka została zawieszona jeszcze wyżej – na poziomie 100%.

Do specjalnego przetargu na dostawy energii mogły przystąpić podmioty z całej Unii Europejskiej. W tym wypadku kryterium najniższej ceny zastosowane było wyłącznie wobec oferentów, mogących pochwalić się stosownym, zielonym certyfikatem.

Okazało się, że zamówienie to nie przyniosło wzrostu kosztów, jakie land płacił za potrzebną mu energię. Pomogło za to w realizacji strategicznych celów w zakresie ochrony środowiska.

Oszczędzać energię, oszczędzać pieniądze

By za pomocą zamówień publicznych realizować cele ekologiczne nie trzeba jednak być niemieckim landem. Można np. być niedużą, nadmorską gminą.

Tak jak chorwacka Żupa Dubrowacka, która postanowiła wymienić lokalne oświetlenie uliczne. I znów – mimo iż wybór oferty odbywał się według kryterium najniższej ceny, to by wziąć udział w przetargu należało spełnić ważne kryteria ekologiczne.

„W specyfikacji istotnych warunków zamówienia uwzględnione były kryteria środowiskowe, oparte m.in. na standardach Energy Star oraz Międzynarodowej Komisji ds. Oświetlenia. Obejmowały takie parametry jak np. wydajność świetlna (natężenie emitowanego światła w przeliczeniu na jednostkę zużytej energii), trwałość oraz barwa” – czytamy w publikacji Fundacji Kupuj Odpowiedzialnie.

Efekt? Prawie 14 tysięcy euro rocznie oszczędności na wydatkach na energię dla gminy liczącej 8 tysięcy mieszkańców to nie taka znowu mała kwota.

Zdrowie na talerzu

Troska o środowisko nie musi się przejawiać wyłącznie w projektach związanych z energetyką.

Rzym wydał w latach 2007-2012 255 milionów euro na posiłki szkolne. Władze stolicy Włoch podzieliły miasto na 11 okręgów – pojedynczy dostawca mógł dostarczać posiłki co najwyżej w dwóch jednocześnie. Ubiegające się o kontrakt z miastem firmy ścigały się nie tylko na cenę usług.

W specyfikacji istotnych elementów zamówienia znalazło się miejsce dla kwestii takich jak segregacja odpadów, dostarczanie naczyń i sztućców wielorazowego użytku, świeżość używanych produktów czy ograniczenie ilości produktów mięsnych, wymagających do ich wyprodukowania znacznie większej ilości zasobów naturalnych.

Wzrost cen w stołówkach? 8% Nie tak dużo jak na sytuację, w której 69% oferowanej żywności zaczęło być opartych na produktach rolnictwa ekologicznego, 26% żywności produkowanej jest lokalnie (a więc korzyści zostają w okolicznej gospodarce), a 14% posiada certyfikaty Sprawiedliwego Handlu.

Stagnacja nad Wisłą?

Zielone ZPNasz monitoring stosowania zrównoważonych zamówień publicznych pokazuje, że instytucje centralne i samorządowe mają nadal wiele do zrobienia w kwestii swej odpowiedzialności za środowisko naturalne. W roku 2015 nadal aż w 72,4% przypadków analizowanych przetargów nie znalazło się miejsce na klauzule środowiskowe.

Można by powiedzieć, że to i tak lepiej niż rok wcześniej, kiedy tego typu braki wykryliśmy aż w 77,13% zbadanych przetargów. Trudno jednak z tego się cieszyć.

Nie znaleźliśmy ani jednego zamówienia, w którym pojawiłaby się kwestia wrażliwości na ekologiczne aspekty produkcji wyrobów włókienniczych. Zanotowaliśmy również spory spadek stosowania tego typu klauzul w przetargach na produkty i usługi ogrodnicze.

Inspiracje potrzebne od zaraz

Podobnie jak w wypadku klauzul społecznych, także i te środowiskowe są częściej stosowane przez instytucje centralne niż samorządowe.

To o tyle dziwne, że samorządy ubiegają się o unijne pieniądze. Te zaś coraz częściej przyznawane są na projekty, mające na celu np. budowę niskoemisyjnej, nowoczesnej, przyjaznej dla środowiska gospodarki.

Powodem do niepokoju jest również fakt, że nie w każdym, przebadanym przez nas samorządzie wyniki z zeszłego roku są lepsze niż te z roku 2014. W urzędach miejskich i podległych im jednostkach w Warszawie czy w Katowicach zaobserwowaliśmy wręcz regres w tej materii.

B KozekW tej sytuacji upowszechnianie dobrych praktyk staje się tym bardziej ważne. Nie można założyć, że skoro Unia Europejska wprowadziła określone normy ekologiczne i daje pieniądze na realizację ambitnych celów w tej dziedzinie (z przeciwdziałaniem zmianom klimatu włącznie) instytucje publiczne w Polsce będą dostrzegać rolę zamówień publicznych w trosce o środowisko.

Warto im pomagać w tym, by tę rolę jednak dostrzegły.

Bartłomiej Kozek, specjalista ds. komunikacji Fundacji CentrumCSR.PL